Gerard Reve

Ernst in de religiositeit van Gerard Reve

Aart Deddens

Kunnen we ooit achterhalen of iemand meent wat hij zegt? is de vraag waarmee Paul van Tongeren zijn artikel op de vorige pagina eindigt. Aart Deddens denkt dat dit, zeker in het geval van Reve, vrijwel onmogelijk is. Niettemin kan de ernst zich in interviews onwederstandelijk opdringen. Zo ook in een tv-interview door Adriaan van Dis met Gerard Reve uit 1985. Ten slotte bespreekt hij kort het verwijt van Mulisch dat Reve ironie voor zijn […]

Gerard Reve

Ironie en spot in de religiositeit van Gerard Reve

Paul van Tongeren

Is dat wat verschijnt als Reve’s religiositeit, wellicht in het geheel geen ernstige zaak, maar veeleer een handige verhulling van een bespotting van het geloof? Dat is de wantrouwende vraag van Paul van Tongeren. Zo’n verhulling zou handig zijn, omdat gelovigen haar niet zouden (willen) opmerken en ongelovigen er juist voldoende van kunnen doorzien om in het geheim te kunnen meelachen, zodat twee – op een voor de literatuur onverwacht punt – uiteenlopende groepen fans […]

Illustratie, Ironie in de kinderboeken van Annie M.G. Schmidt

‘Hoogtevrees?’ vroeg Pluk, ‘een eekhoorn met hoogtevrees?’ – Ironie in de kinderboeken van Annie M.G. Schmidt

Sommige ironie is voor kinderen te herkennen, zoals de titel hierboven, uit het boek Pluk van de Petteflet. Maar de meeste ironie is gericht op de volwassen voorlezers. Kinderboeken hebben een dubbel publiek, waarvoor Annie M.G. Schmidt een dubbele bodem creëert. Kinderen zijn nooit het slachtoffer, stelt Judith Hoogland. Wel de volwassen voorlezer die in staat is de ironie te herkennen. In de kinderboeken van Annie M.G. Schmidt is veel ironie te vinden. Om die […]

Illustratie, De ironie van het populisme

De ironie van het populisme

Jan Hoogland

Je kunt het populisme beter proberen te begrijpen dan het te bestrijden, stelt Jan Hoogland. Hoe sterker het namelijk bestreden wordt, hoe krachtiger het populisme wordt. Dat is de ironie. Dit nummer van Sophie is gewijd aan ironie. Ironie als stijlfiguur, als kenmerk van bepaalde teksten. Maar ook de ironie van gebeurtenissen. Bij dat laatste denk ik bijvoorbeeld aan de recente verkiezingen in Groot-Brittannië, waar Theresa May steun wilde verwerven voor haar ‘harde Brexit’. Begonnen […]

Illustratie, Felix culpa, de troost van ironie in de Bijbel

Felix culpa, de troost van ironie in de Bijbel

Je verwacht het niet, maar het Nieuwe Testament staat bol van ironie. Lucas is de meester van de ironiserende vertelling. Bij Marcus gaat het om een doorlopende ontmaskering. Op het moment dat je denkt dat je de boodschap begrepen hebt, vergis je je. Johannes laat de ironie van de gebeurtenissen zien, door de lezer in te wijden in een andere taal en een kijkje te geven achter de schermen. Nu de ene na de andere […]

Illustratie, Ironie in het verschijnsel profetie

Ironie in het verschijnsel profetie

Profetie is meer dan alleen voorspelling. Ze heeft ook een pedagogische of morele functie (bekeer je). Op het moment dat je de boodschap ter harte neemt, en je bekeert, wordt de aangekondigde sanctie niet opgelegd. Maar dan klopt de voorspelling niet. Twee ironische voorbeelden: Jona en Micha. Niets is menselijker dan de wens om af en toe eens in de toekomst kijken: Als ik deze opleiding kies, wat zijn dan mijn kansen op een baan? […]

Fieke van der Panne

Waarom is groepsgedrag van mensen zo ironisch?

Fieke van der Panne is theatermaker. Ze doet niets liever dan observeren. Op een terrasje naar het gedrag van mensen kijken is haar favoriete bezigheid. Wat mensen doen, slaat vaak nergens op. Met name als ze deel gaan uitmaken van een groep, gebeuren er vreemde dingen. Het lijkt wel of mensen dan geen wil meer hebben. Hoe kan dat? Ik kom net van het vliegveld. Dat is voor mij een prachtige plek. Je kunt schaamteloos […]

Friedrich Nietzsche

Friedrich Nietzsche en de vrijheid van de ironie

Onze vrijheid bestaat in de mogelijkheid om onze vooronderstellingen tegen het licht te houden. Nietzsche gebruikt daarvoor het middel van de ironie. Nietzsche lezen is echter bepaald ongemakkelijk, volgens Hans Ester. Wie meegaat in de ironische spot en zichzelf denkt te kunnen scharen onder de elite van goede verstaanders, is zomaar zelf het mikpunt van diezelfde ironie. De Duitse filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900) trok met een enorm taalvermogen ten strijde tegen de geijkte overtuigingen en […]

Søren Kierkegaard

Geen ernst zonder ironie

In dit artikel laat Pieter Vos met behulp van Søren Kierkegaard het tekort zien van een ironische levenshouding die alles relativeert en niets ernstig neemt. In plaats van ironie te verbinden met relativisme en perspectivisme kunnen we ironie met Kierkegaard zien als deel van een ethischreligieuze levenshouding die in relatie staat tot een achterliggende ernst. Ironie is meer dan een interessant stijlmiddel. Veeleer staat ironie voor een relativerende levenshouding, die de betrekkelijkheid van het eigen […]