Houd de tirannen in toom!

Neville Chamberlain

Houd de tirannen in toom, is de oproep van Jesaja (Jesaja 1 vers 16, 17). Kan dat? Hoe doe je dat? Jan Hoogland weet een historisch voorbeeld en trekt de lijn door naar vandaag.

Doen wat in je vermogen ligt, maar tegelijk machteloos moeten toezien hoe de geschiedenis uit de rails loopt.” Dat zou je het gemeenschappelijke thema kunnen noemen van twee boeken die ik in de afgelopen vakantieweken heb gelezen. Het eerste boek was de historische thriller München 1938 van Robert Harris. Deze roman gaat over de inspanningen van de Britse prime minister Neville Chamberlain om een dreigende oorlog af te wenden rond de Sudetencrisis. Chamberlain deed zijn uiterste best om Hitler ertoe te bewegen gebruik van geweld achterwege te laten in zijn conflict met de Tsjechen. Volgens Hitler onderdrukten de Tsjechen de Duitse meerderheid in Sudetenland. Als de Tsjechen niet vrijwillig afstand zouden doen van dat gedeelte van hun land, zou Hitler de Tsjechen met geweld overmeesteren. Dat zou evenwel tot gevolg kunnen hebben dat er een Europese oorlog zou uitbreken vanwege de steun die de Fransen de Tsjechen hadden toegezegd en het feit dat de Britten zich dan bij de Fransen zouden aansluiten. Chamberlains oplossing was dat als de Tsjechen Sudetenland zouden afstaan aan de Duitsers, Frankrijk en Groot-Brittannië verdere territoriale aanspraken van de Duitsers op de Tsjechen niet zouden toestaan. Wat mij het meest raakte in deze roman, was dat ook de Duitse bevolking zelf – ondanks massale steun voor Hitler en de nazi’s – enthousiast was over het optreden van Chamberlain en diens poging om een nieuwe oorlog in Europa te voorkomen. Je zou haast zeggen: zelfs de Duitse bevolking zag machteloos toe hoe de geschiedenis in eigen land ontspoorde, ook al steunde zij de nazi’s massaal.

Het tweede boek, Erik Larsons Tiergartenstrasse is geen roman, maar leest desalniettemin als een thriller. Het boek vertelt over de Berlijnse wederwaardigheden van het Amerikaanse ambasadeursgezin Dodd, dat in juli 1933 vanuit de Verenigde Staten afreist naar Berlijn omdat William E. Dodd (de vader) door Roosevelt is benoemd tot ambassadeur van de Verenigde Staten in Duitsland. Gedurende een korte periode (tot 1937) doet Dodd zijn uiterste best om namens de Verenigde Staten de fatale ontwikkelingen die zich onder zijn ogen afspelen in gunstige zin te beïnvloeden, zij het zonder veel resultaat. Beide boeken gaan dus over de periode voor de Tweede Wereldoorlog. De hoofdrolspelers in deze boeken weten nog niet welk fataal verloop de geschiedenis in de jaren daarna gekregen heeft. Zij zijn echter getuige van ontwikkelingen die uiteindelijk tot een van de grootste ontsporingen van de westerse geschiedenis geleid hebben. Het is duidelijk dat zij de gang van zaken zo goed mogelijk proberen te beïnvloeden. Achteraf kun je hun inspanningen inschatten als te naïef en goedgelovig. Tegelijk voel je op iedere pagina de door hen ervaren machteloosheid om een keer te brengen in die ontwikkelingen.

De grote regressie

Een derde boek dat ik in de vakantie las, gaat over ontwikkelingen heden ten dage, het door Heinrich Geiselberger geredigeerde boek De grote regressie – Vijftien grote denkers over de geest van de tijd. Dit boek bevat een vijftiental essays over wat ‘de grote regressie’ genoemd wordt. Daaronder wordt een bundel van ontwikkelingen verstaan, die ertoe leiden dat het de hedendaagse politiek niet meer lukt om “de mondiale oorzaken van problemen als migratie, terrorisme en de groeiende ongelijkheid op nationaal niveau op te lossen”. Om die reden “roepen politici om law and order en beloven ze hun landen weer ‘groots’ te maken”. Blijkbaar is het in dit tijdperk van bezuinigingen niet langer mogelijk om de burgers in hun verschillende rollen meer te bieden dan dat. “Daarom verplaatst het zwaartepunt van de politieke actie zich nu naar nationaliteit en naar beloftes van veiligheid en herstel van de glorie uit voorbije tijden” (8).

Met ‘de grote regressie’ wordt dus verwezen naar het wereldwijde vraagstuk van het opkomende nationalisme en populisme. Hoe kan de politiek adequaat op deze ontwikkeling reageren? Want ook met betrekking tot deze ‘grote regressie’ lijkt er meer en meer sprake te zijn van een soort van machteloos toezien hoe de geschiedenis uit de rails loopt. Je voelt aan dat het populisme geen oplossing bieden kan voor de problemen die het zegt aan te pakken. Integendeel, het lijkt die problemen eerder te versterken door maatschappelijke tegenstellingen te verscherpen en internationale samenwerking te frustreren door alle nadruk te leggen op het nationale belang en de eigen culturele identiteit.

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.