‘Het is beter kwaad te ondergaan dan kwaad te doen’

Jan Hoogland bespreekt de misverstanden die opdoemen wanneer we het kwaad banaal noemen. Kwaad gaat volgens Hannah Arendt niet over gedragsregels, maar over de dialoog met jezelf. Wie zich overgeeft aan gedachteloosheid, staakt die dialoog en stelt zichzelf tot kwaad in staat. Het  kwaad dat op die manier ontstaat is banaal in de zin van gedachteloos, maar kan niettemin extreem zijn.

 

Al eerder heb ik in Soφie aandacht gegeven aan het door filosofe Hannah Arendt aan de orde gestelde thema van ‘de banaliteit van het kwaad’ (Soφie, jrg. 7 no. 6, 2017). Aanleiding voor dat artikel waren twee publicaties van Bettina Stangneth, Eichmann in Argentinië en Het kwade denken. Haar stelling is dat het thema van ‘de banaliteit van het kwaad’ op zichzelf een belangrijk thema kan zijn in het doordenken van het kwaad, maar dat het concept bij uitstek niet van toepassing was op Eichmann. Eichmann was veel schuldiger dan hij zichzelf voorstelde tijdens zijn proces in Jeruzalem. Arendt heeft zich als bij dat proces aanwezige journalist laten meeslepen door zijn leugenachtige toneelspel en daardoor een te onschuldig beeld gekregen van Eichmann.

In mijn artikel destijds heb ik al geschreven dat ik mij in het door Stangneth geschetste beeld niet herken. Ik betwijfel of Arendt met de kennis van Stangneth een ander beeld van Eichmann geschetst zou hebben.

De reden dat ik nog eens op dit thema wil ingaan is gelegen in het verschijnen van twee boeken. Het eerste is Het menselijke kwaad – Hannah Arendt, Adolf Eichmann en het oordelen over het kwaad van Klaas Rozemond (2020), waarin de auteur een helder geschreven filosofische analyse geeft van de discussie rond het boek Eichmann in Jeruzalem.

Daarnaast verscheen bij Lemniscaat een derde, herziene druk van Arendts Verantwoordelijkheid en oordeel, een vertaling van een in 2003 postuum uitgegeven bundel van artikelen van haar. In een aantal van deze artikelen reflecteert zij verder op haar bevindingen naar aanleiding van de discussie over Eichmann in Jeruzalem.

 

Eichmann in Jeruzalem

Eerst kort nog eens de context. Adolf Eichmann is na de overwinning van de geallieerden op de Duitsers een van de meest gezochte oorlogsmisdadigers in Duitsland. Maar door zijn identiteit te veranderen en onder de naam Otto Heninger los van zijn gezin elders in Duitsland onderdak te zoeken, weet hij aan arrestatie te ontkomen. Wanneer het hem na meerdere jaren incognito te hebben geleefd toch te heet onder de voeten wordt, vlucht hij met een internationaal erkend paspoort onder de naam Ricardo Klement naar Argentinië. Daar onthult hij na verloop van tijd zijn ware identiteit in een kring van andere gevluchte nazi’s en wordt hij ook weer herenigd met zijn gezin. Pas in 1960 komt de geheime dienst van de staat Israël hem op het spoor en wordt hij gevangengenomen en ontvoerd naar Israël, waar hij in 1961 na een spraakmakend proces in Jeruzalem ter dood veroordeeld wordt. Hannah Arendt woont dat proces bij als reporter van The New Yorker, een Amerikaans tijdschrift. Na afloop van het proces schrijft zij op basis van een intensieve bestudering van alle processtukken een serie artikelen over de procesgang, die zij ook tot een boek omwerkt: Eichmann in Jeruzalem.

Hannah Arendt is een in Duitsland geboren Joodse vrouw, die haar jeugd heeft doorgebracht in de toen nog Duitse stad Koningsbergen, waar ook Kant geleefd en gewerkt heeft. Deze tijdens de Tweede Wereldoorlog grotendeels verwoeste stad heet tegenwoordig Kaliningrad en is een Russische Oostzeehaven. Hannah vlucht al vroeg naar Frankrijk en weet in 1941 te ontkomen naar de Verenigde Staten, waar zij haar verdere leven blijft wonen.

Met haar boek Eichmann in Jeruzalem maakte Arendt enorm veel discussie los, vooral in Joodse kringen. De critici stoorden zich vooral aan drie zaken: Arendts kritiek op het proces, dat zij als propaganda voor de staat Israël beschouwde; haar kritiek op de door de Duitsers ingestelde Joodse Raden, die door velen als een beschuldiging van medeplichtigheid aan de nazimisdaden werd beleefd; en ten slotte haar aanduiding van het door Eichmann aangerichte kwaad als ‘banaal’, wat door velen als een relativering van de ernst daarvan werd gezien.

 

Arendt

Al in een eerder werk, The origins of totalitarianism, was Arendt ingegaan op de aard van het kwaad dat door totalitaire regimes wordt aangericht. Zij komt in dat kader te spreken over wat zij het ‘radicale kwaad’ noemt, dat zij kenmerkend acht voor totalitaire regimes. Zij ontleent dit concept van het radicale kwaad aan

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.