Het Duitse kerstfeest raakte op drift

De manier waarop Duitsers het kerstfeest vieren zal Nederlandse protestanten een gruwel zijn, volgens Hans Ester. Hij probeert niettemin de waarde te laten zien van de Duitse traditie, hoezeer die ook is ontaard in de tijd van het nationaalsocialisme.

 

Weihnachten, het Duitse kerstfeest, heeft na Luther in de loop der eeuwen een geheel eigen gezicht gekregen. De binding met de eigen natie bestaat weliswaar ook in andere landen, zoals Engeland, maar ‘Christmas in London’ kan toch niet echt concurreren met de verankering in het Duitse sociale leven als geheel. Charles Dickens inspireerde Anton Pieck met zijn kerstverhalen. En toch steekt Nederland armoedig af bij het kerstfeest zoals het in Duitsland wordt gevierd. In de Duitstalige landen bestaat zelfs het werkwoord weihnachten in de algemeen gebruikelijke zin “es weihnachtet sehr!” Geen wonder dat elk jaar opnieuw kerstreizen vanuit Nederland naar de kerstmarkten in Duitsland worden georganiseerd. In Duitse boekwinkels zijn boeken als Weihnachten mit Rilke of Weihnachten mit Fontane te koop, die vertegenwoordigers van de cultuurgeschiedenis met hun teksten koppelen aan het kerstfeest. Van geheel andere aard is de uitdrukking Kriegsweihnachten, die tijdens de Tweede Wereldoorlog door soldaten en matrozen in menig geschenkboek is neergeschreven. Misschien om het onheil van de oorlog in een verzachtend kader te plaatsen?

Twee ontwikkelingen hebben Weihnachten tot een feest gemaakt dat herkenbaar anders is dan het kerstfeest in Nederland. De eerste ontwikkeling is de groei van het aantal verhalen vanaf eerste advent tot en met Driekoningen. In tegenstelling tot in Duitsland is advent in Nederland geen algemeen bekend verschijnsel meer. Terwijl over de grens met betrekking tot Driekoningen sprake is van ‘epifanie’ zal slechts een enkeling in Nederland weten dat het op 6 januari om het feest van de komst van de Heer gaat. De tweede ontwikkeling is de inkleuring van het kerstfeest, die als typisch Duits wordt beschouwd en gevierd. Op dit punt dreigde tijdens de twintigste eeuw een kink in de kabel te komen, doordat er een venijnige politieke lading aan het kerstfeest werd gegeven. Uiteindelijk is dat niet gelukt.

 

Schepping

Weihnachten is een gebeurtenis die de gehele schepping raakt. Planten, bomen en dieren zijn evenzeer in het feest aanwezig als mensen. Weihnachten is niet in de eerste plaats een feest waarvan de feestelijkheid gedempt wordt door de gedachte aan het toekomstige sterven van Jezus Christus aan het kruis. Het is een uitbundige viering van de jaarlijkse komst van Christus die in het hier-en-nu de wereld gelukkig wil maken. Daarom spreekt het lied van de jaarlijkse terugkeer van het Christuskind in de kerstnacht: “Alle Jahre wieder / kommt das Christuskind / hier auf Erden nieder / wo wir Menschen sind, / kehrt mit seinem Segen / ein in jedes Haus.” Het Christuskind neemt ieder jaar opnieuw zijn intrek bij alle mensen en brengt hun zijn zegen.

Het kerstfeest in Duitsland was en is tot op de dag van vandaag een rijke bron van vertelplezier. Omdat iedereen vertrouwd is met de inbedding van de geboorte van Christus in de context van de stal met de dieren, is de drempel naar het zelf uitbreiden van het kerstverhaal betrekkelijk laag. De literaire kwaliteit van de verhalen speelt niet de belangrijkste rol.

 

Christus’ actieve rol

In de kinderboeken bezoekt Christus de zieke kinderen en zorgt Hij samen met de engelen voor de dieren. Daarom zijn de geschenken van groot belang. De presentjes van kerst worden doorgaans niet uit een zak getoverd, zoals bij Sinterklaas, maar er is wel, net als bij de andere elementen van de kerstgeschiedenis, een reeks verhalen aan verbonden. Meerdere verhalen laten de engelen als de makers van de geschenken in beeld komen. Juist de beeldende uitbreidingen van het geboorteverhaal bieden de illustratoren een veelheid aan mogelijkheden om de gelijke te worden van de tekstschrijvers. De engelen kunnen stout zijn en grappen maken, maar in wezen zijn zij de onmisbare helpers van het Christuskind tijdens

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.