Geloven is een keuze, niet geloven ook

Illustratie, Geloven is een keuze, niet geloven ook

De ‘vermeende neutraliteit van het wetenschappelijk theoretische denken’ is een centraal issue binnen de reformatorische wijsbegeerte. Het stamt uit de tijd die gekleurd werd door een (neo) positivistisch wereldbeeld: wetenschap moet zich bij de feiten houden en heeft met waarden en levensbeschouwing niets van doen. In onze tijd, waarin het perspectivisme hoogtij viert, is het thema volgens Jan Hoogland weer actueel.

In een positivistische context kwam Dooyeweerd met zijn these dat er een ‘innerlijke verbinding’ is tussen levensbeschouwing en geloof enerzijds en wetenschap anderzijds. Dat was vloeken in de tempel van de wetenschappen. Immers, was de moderne wetenschap nu niet juist gebaseerd op de definitieve boedelscheiding tussen geloven en weten? Volgens deze zienswijze is geloven niets anders dan het dogmatisch aannemen van waarheden op basis van traditie of gezag. Wetenschap daarentegen is gebaseerd op het kritische onderzoek naar de feiten. Niet gek dus dat Dooyeweerd vaak werd uitgemaakt voor ‘theoloog’. Theologie is immers de wetenschap waarbinnen je mag geloven. Tenminste: als het al een wetenschap is. Dooyeweerd hield echter vol dat zijn argumentatie niet theologisch, maar filosofisch was. Het bracht hem ertoe zijn ‘transcendentale kritiek van het theoretische denken’ te ontwikkelen; een theorie die op basis van puur rationeel-filosofische argumenten aan zou tonen dat er geen sprake kan zijn van een algehele boedelscheiding tussen geloven en weten. Deze theorie is even fascinerend als omstreden, maar het punt waar het hem om ging is altijd actueel gebleven: geloof en levensbeschouwing werken ook in de wetenschappelijke activiteit van mensen door.

Geloven

Volgens Dooyeweerd is geloven iets algemeen menselijks. In het dagelijks bestaan ‘gelooft’ ieder mens. Dat geloven kan een typisch godsdienstig karakter hebben, zoals geloven in een bovennatuurlijke waarheid, maar het kan ook seculier zijn, zoals geloven in een wereld zonder God en zonder bovennatuurlijke werkelijkheid.

Het woord ‘geloven’ wordt daarmee iets wat bij de menselijke bestaanswijze hoort. Ieder mens heeft nu eenmaal bepaalde basale overtuigingen die hem of haar leiden in het leven. Dat kunnen allerlei uiteenlopende overtuigingen zijn, die echter één ding gemeen hebben: zij helpen ons om ons te oriënteren in het leven en een bepaalde weg te gaan, doordat zij een verbinding leggen tussen ons alledaagse leven en de zaken die wij van ultieme waarde beschouwen.

Stellingname

Volgens Dooyeweerd is dat ‘geloven’ nooit neutraal. Het geloof van mensen houdt altijd ook een stellingname in. Een van de leerlingen van Dooyeweerd, Henk Geertsema, heeft dat geprobeerd uit te drukken in de typering van de mens als een antwoordend wezen, een homo respondens. Op een fundamenteel niveau is het leven van de mens een voortdurend antwoord geven op een appel dat vanuit de werkelijkheid, zoals wij die dagelijks ervaren, op ons afkomt. Wij ervaren de werkelijkheid en de ontmoeting met mensen daarin als een voortdurend appel op ons verantwoordelijkheidsbesef: wij worden uitgedaagd deel te nemen aan het actieve leven en daarin verantwoordelijkheid te nemen. Dat gegeven is geen keuze: ‘zo treft de mens zichzelf aan’. De mens is een wezen dat zichzelf onwillekeurig steeds verantwoorden moet: tegenover zichzelf, tegenover zijn medemens, maar ook tegenover de natuur die door zijn doen en laten ontwikkeld maar ook ernstig beschadigd kan worden.

Daardoor kan ook de indruk ontstaan dat er achter onze dagelijkse ervaring iets is dat onze ervaring transcendeert, een soort van geroepen zijn door iets of iemand van buitenaf. Waarden als waarheid, rechtvaardigheid, eerlijkheid zijn niet willekeurig, maar lijken altijd al in ons doen en laten te worden voorondersteld. Zo ligt bijvoorbeeld alles wat mensen zeggen onwillekeurig altijd al langs de meetlat van de waarheid en de waarachtigheid. Denk maar aan wat er met je gebeurt als je liegt. Je kunt er dan op de een of andere manier niet onderuit je positie tegenover jezelf te verantwoorden: waarom lieg ik? Ook als je heel goede redenen hebt om het te doen.

Dit gegeven noemt Dooyeweerd de ‘naïeve ervaring’. Hij bedoelt daarmee niet dat die ervaring ‘onschuldig’ of ‘naïef” is, maar dat het een alledaags gegeven is. Die ervaring is er altijd al, nog voordat wij er over gereflecteerd hebben of ons er theoretisch rekenschap van gegeven hebben. Het is, om het zo te zeggen, wat het water is voor de vis of de zwaartekracht voor de mens. Er is geen leven buiten dat water of zonder die zwaartekracht.

Altijd al

Als er dus sprake is van een ‘innerlijke verbinding’ tussen ‘geloof en wetenschap’, dan is dit er altijd al voordat wij theoretisch reflecteren over de werkelijkheid waarin wij leven en de wijze waarop wij haar ervaren. Het reflecteren over je geloof is zo bezien altijd iets wat je doet op basis van dat geloof. Reflecteren over je geloof is vergelijkbaar met het herstellen van een lek in de boot terwijl je vaart: je stapt niet uit de vaart om de boot te herstellen, maar je doet dat terwijl je vaart. Volgens mij wil Dooyeweerd met deze stellingname duidelijk maken dat het bedrijven van wetenschap niet iets is wat je los van je geloof doet, maar wat altijd plaatsvindt binnen de context van de alledaagse ervaring en de basale overtuigingen op basis waarvan mensen hun weg vinden in het actieve leven. De wetenschapper kan zich dus niet losmaken van zijn geloof en dit op een afstandje beschouwen. Natuurlijk is het wel mogelijk om ‘afstand te nemen’ en over je geloof te reflecteren, maar dat alleen op basis van dat geloof.

Stel je voor dat Dooyeweerd hierin gelijk heeft, dan lijkt het onmogelijk een vak godsdienst of levensbeschouwing te geven zonder dat je zelf ook godsdienstig of levensbeschouwelijk actief bent. Natuurlijk kun je daarbij ook enige afstand nemen van je eigen godsdienst of levensbeschouwing. Je kunt tot een vergelijking komen van verschillende zienswijzen. Maar dat doe je altijd meteen ook vanuit een positie.

Sophie 07e jaargang nr. 6 - december 2017