De SGP is misschien de meest progressieve partij van Nederland

Illustratie, De SGP is misschien de meest progressieve partij van Nederland

Voor het beoordelen van seksueel misbruik in de kerk, biedt de kerk zelf haar morele kader, maar hoe zit dat bij seksueel misbruik in een libertijnse context van theater en kunst? En hoe moet je in die context achteraf oordelen over dwang, drang of vrije wil?

In Soφie van februari vorig jaar publiceerden wij een interview met Hans Boutellier. Daarin vertelde hij iets van zijn intellectuele ontwikkeling: “Eind jaren tachtig, begin negentig was ik intensief bezig met het vraagstuk van de publieke moraal. Als iedereen ‘van God los’ is, is moraal een private kwestie geworden. Wat bindt ons dan nog en waar ligt dan nog een gemeenschappelijke grond? Dat was mijn thema in een tijd die werd gestempeld door superrelativisme.” Tijdens een stage in een gesloten heropvoedingsinrichting voor jongeren brak bij hem het inzicht door: “Aan het relativeren zit een harde grens. Er zijn dingen die we gemeenschappelijk afwijzen: dit kan niet!” Die harde grens lag in de gedeelde verontwaardiging over het slachtofferschap: “Slachtofferschap schreef met ik een grote S, om het abstracte criterium ervan aan te duiden. De stelling was dat we elkaar herkennen in het slachtofferschap van crimineel gedrag. Dat was ook de ondertitel: de morele betekenis van criminaliteit in een postmoderne cultuur. We zijn fellow sufferer, medeslachtoffer. We vinden het legitiem dat de overheid daar een morele grens trekt.”

Met dat inzicht raakt Boutellier inderdaad aan een zeer herkenbare trek van onze hedendaagse samenleving. We leven in een cultuur “waarin de erkenning van het slachtofferschap het primaat heeft. Daar zie je dus ook de uitwassen van. Dat heb ik weleens het calculerende slachtoffer genoemd: er zijn mensen die graag slachtoffer willen zijn. Dat geeft erkenning.”

#Metoo

Deze woorden kregen in de loop van het afgelopen jaar een nieuwe actualiteit rond het #Metoo- gebeuren. Het begon allemaal met enkele getuigenissen van vrouwelijke filmsterren over het seksuele wangedrag van Harvey Weinstein. En daarmee was het hek van de dam. Talloze slachtoffers openen een boekje over situaties van seksueel misbruik en kunnen daarbij massaal op de sympathie van het publiek rekenen. De beschuldigden lijken al bij voorbaat veroordeeld en roepen onze verontwaardiging op. Op zich heel begrijpelijk dat het zo gaat: er lijkt een soort collectieve erkenning te komen voor de morele verwerpelijkheid van in het verleden vaker getolereerd gedrag, wat mensen ineens de ruimte geeft om open te worden over wat ze zelf hebben meegemaakt.

Kijken we tegen de achtergrond van deze slachtoffercultuur naar het #Metoo-gebeuren, dan rijst bij wat langer doordenken toch een wat vreemd beeld op. Toegegeven: er is een grens aan wat moreel getolereerd kan worden. Maar zijn de slachtoffers van seksuele misstanden niet in zekere zin ook de slachtoffers van de morele vervaging van de tweede helft van de 20e eeuw? Immers, sinds de seksuele revolutie van die tijd is bijna alles geoorloofd: seks met wisselende partners, overspel, vreemdgaan, extremere vormen van seks, homoseksualiteit, biseksualiteit, seks in darkrooms, porno, prostitutie. Onze tolerantie is bijna grenzeloos geworden. Of, beter nog, er is een enorme morele diversiteit ontstaan in het beoordelen van seksueel gedrag. Van morele gelijkgezindheid is geen sprake meer. Volgens sommigen is dit een bewijs voor het morele verval van de moderne samenleving. Alles is geoorloofd. Maar er is een keerzijde. Want juist in een samenleving waarin alles is geoorloofd ontstaan ook weer nieuwe morele grenzen, die soms veel lastiger te hanteren zijn. Extreem gezegd: als ik een leuk iemand tegenkom met wie ik seks wil hebben, dan zijn er niet veel morele grenzen meer die mij daarvan kunnen weerhouden. Als ik getrouwd ben, kan het me in een lastige situatie brengen met mijn eigen partner, maar of dat immoreel is, hangt van mijn standpunt af. Als ik bi- ben, maakt het ook niet veel uit of ik het de ene dag met iemand van het andere geslacht en de volgende dag met iemand van gelijk geslacht doe. Voorkeuren zijn nu eenmaal wisselvallig. Tegelijk is er één grens die ik hoe dan ook wel in acht moet nemen, namelijk dat de ander met wie ik seks wil hebben het zelf ook wil en liefst even graag als ik. Dat is natuurlijk een gelopen race als beide sekspartners de verleiding al moeilijk meer kunnen weerstaan. Denkbaar is echter dat er in de meeste situaties sprake is van een ongelijke gewilligheid. De één weet niet van stoppen, de ander twijfelt nog. De één loopt over van lustgevoelens, de ander aarzelt nog of hij zijn relatie wel moet riskeren. Het spel rond de afstemming van de gewilligheid tussen mensen in een seksueel geladen situatie kan heel ingewikkeld zijn. Uit de wereld van de film zijn talloze scènes bekend die gaan over dit soort ambivalente situaties. Soms gaat zo’n scène over in een wilde vrijpartij, maar niet minder vaak kent zo’n scène een dramatische onderbreking van het verleidingsspel.

De afloop van dit soort afstemmingsprocessen is van veel factoren afhankelijk en vaak niet of nauwelijks voorspelbaar. Ongetwijfeld speelt daarin ook macht een rol. Maar niet alleen macht die zich uit in dwingend handelen. Macht kan ook erotiserend werken. Denk aan de onzekere studente die zich in de al snel grensoverschrijdende belangstelling van de door haar bewonderde hoogleraar mag verheugen. Is dat macht? Ik kan mij voorstellen dat er in vergelijkbare situaties een gewilligheid ontstaat die men enkele uren later al weer ernstig betreurt. Trouwens, dat laatste geldt ook in die situaties waar drank in het spel is.

Mijn stelling is dat heel veel #Metoo-achtige casuïstiek in nauw verband staat met de seksuele revolutie en de daarop gevolgde onduidelijkheid met betrekking tot de seksuele moraal. Veel grensoverschrijdend gedrag heeft te maken met grensvervaging. En de ernst waarmee wij dergelijke situaties beoordelen schommelt met de mate van ‘preutsheid’ die voor een bepaalde periode kenmerkend is.

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.