De melancholie van het afscheid

Illustratie, De melancholie van het afscheid

Afscheid is een integraal deel van ons bestaan. Ons levensbesef dient te corresponderen met de eindigheid van het leven en tegelijk met continuïteit. In een tijd van hedonisme is dat een moeilijke opgave. We kunnen volgens Hans Ester leren van de ervaringen van anderen, die vorm hebben gekregen in de wereldliteratuur, en van de Bijbel die op veel manieren over afscheid spreekt.

Afscheid nemen behoort tot de ervaringen van elke dag. Bij vluchtige, kortstondige ontmoetingen is afscheid nemen geen emotioneel geladen gebeuren. Tot besluit van een korte ontmoeting zeg je elkaar meestal gedag. Het thans populaire ‘doei’ is voor de kortstondige ontmoeting. De zaak ligt heel anders bij het afscheid nemen van diegenen die je in je leven nabij zijn, die in dat leven een belangrijke rol spelen en daar een wezenlijk deel van uitmaken. Afscheid nemen van de mensen met wie je ervaringen en emoties deelt, is ingrijpend en ontwrichtend, omdat een breuk ontstaat in het continue geheel van denken, voelen en doen dat aan het leven zin en voldoening geeft. De plaatsen waar het emotionele afscheid zich concentreert zijn stations en vliegvelden. De auto functioneert bij het afscheid nemen anders, omdat de auto een verlengstuk is van degene die afscheid neemt, terwijl trein en vliegtuig overgave aan de bestuurder van het voertuig impliceren. Kinderen zijn geneigd met de vertrekkende trein een stuk mee te hollen om het contact met de vertrekkende zo lang mogelijk te rekken. Vanuit de rijdende trein met een zakdoek zwaaien naar de achtergeblevenen op het perron is geen algemeen gebruik meer, vermoedelijk doordat in de nieuwe treinen de ramen niet geopend kunnen worden. Maar, ook al zijn de rituelen veranderd, het weeë gevoel van verlies en leegte, de zwaarmoedigheid van het afscheid is nog altijd aanwezig. Op luchthavens is de emotie het sterkst voelbaar en zichtbaar. Daar proberen de reizigers en de achterblijvers het definitieve moment waarop de reizigers uit het oog van de blijvers verdwijnen zo lang mogelijk uit te stellen door naar elkaar te zwaaien. Het echte afscheid snijdt in de vertrouwde patronen van het leven, in het gevoel van directe verbondenheid en wederzijds toebehoren. Het echte afscheid bevestigt de waarheid van het tot cliché geworden gezegde: “Partir, c’est mourir un peu”. Afscheid nemen is een beetje doodgaan, door het vertrek, het verlies van diegene van wie je houdt.

Levensfasen

Afscheid is veel meer dan het emotionele, lamlendige moment van vertrek voordat een reis werkelijk begint. Afscheid nemen raakt op cruciale punten de werkelijkheid van het bestaan als geheel. In zijn klassiek geworden boek Der Abschied. Theorie der Trauer noemt de Duitse filosoof Karl Heinz Bohrer het afscheid het ‘codewoord van een levenstotaliteit’.

Wie zich van deze omvattende betekenis rekenschap geeft, zal onmiddellijk denken aan de manier waarop de levensfasen met behulp van ‘afscheid’ worden getypeerd. We kunnen denken aan het ‘afscheid van de kinderjaren en van de jeugd’, het ‘afscheid van de puberteit’, het ‘afscheid van de middelbare school en van de studentenjaren’ en aan andere woordverbindingen met ‘afscheid’ die samen het gehele leven omvatten. Het kan ook gaan om geografische veranderingen. Veel titels van romans of memoires beschrijven deze vorm van afscheid: van Europa, van Amerika, van Afrika of van een specifieke stad zoals Berlijn, Parijs of Londen. Het verlies wordt gecompenseerd door de herinnering en de fantasie. Daarmee is de verbinding van deze emotie met verschillende lagen van de psyche aangesproken. In zijn boek Jenseits des Lustprinzips verbindt Sigmund Freud de pijn die het kind ervaart wanneer de moeder uit de symbiose met het kind verdwijnt als een afscheidservaring. De reactie van het kind is een poging om de leemte te vullen met behulp van de verbeeldingskracht: een hernieuwde verbondenheid. Sprekend over de rol van het afscheid voor een kind, is te denken aan de functie die dieren in de vorm van knuffels spelen bij het afscheid nemen van de dag. Zij bieden de bescherming die nodig is om in slaap te durven vallen.

Karl Heinz Bohrer maakt een onderscheid tussen traditionele vormen van het afscheid aan de ene kant en het afscheid als basis voor het denken aan de andere kant, waarbinnen het leven per definitie bestaat uit tijdseenheden die nooit tegenwoordige tijd maar altijd verleden tijd zijn.

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.