De ironie van het populisme

Illustratie, De ironie van het populisme

Je kunt het populisme beter proberen te begrijpen dan het te bestrijden, stelt Jan Hoogland. Hoe sterker het namelijk bestreden wordt, hoe krachtiger het populisme wordt. Dat is de ironie.

Dit nummer van Sophie is gewijd aan ironie. Ironie als stijlfiguur, als kenmerk van bepaalde teksten. Maar ook de ironie van gebeurtenissen. Bij dat laatste denk ik bijvoorbeeld aan de recente verkiezingen in Groot-Brittannië, waar Theresa May steun wilde verwerven voor haar ‘harde Brexit’. Begonnen als tegenstander van een Brexit zocht zij als premier brede steun vóór een harde Brexit om te eindigen met een harde landing in de onvoorspelbare politiek realiteit.
De actuele politieke realiteit wordt gedomineerd door een op zich volstrekt humorloos verschijnsel, namelijk dat van het populisme. Of het nu gaat om de verkiezing van Trump, de Brexit, de nederlaag van May of de overwinning van Macron: telkens weer is er een hoofdrol weggelegd voor het populisme, zelfs daar waar het verliest. Waar het populisme ieder gevoel voor relativering kwijt is, zorgt het tegelijk voor een flink portie ironie in de loop van de geschiedenis.
Dit roept de vraag op: wat het populisme is en wat er tegen te doen is? Willen we het populisme echt bestrijden, dan is het beter om te proberen het te begrijpen dan om er krachtig stelling tegen te nemen. Sterker nog: de ironie van het populisme is dat hoe krachtiger men er stelling tegen inneemt, hoe sterker het wordt. Hierbij een poging het populisme beter te begrijpen.
1) Sinds er sprake is van algemeen kiesrecht is populisme inherent aan de democratie: voor het algemeen kiesrecht konden de elites onderling de dienst uitmaken. Maar sinds het algemene kiesrecht is iedere elite die de macht wil grijpen, aangewezen op brede steun onder de bevolking. Het is ‘de massa’ die het verschil maakt. Elites zijn onmisbaar voor het regeren van het land. Immers, ‘de massa’ denkt niet en ontwikkelt geen politieke visies. Maar ‘de massa’ kan wel stemmen en de aangereikte visies beoordelen.

Manipulatie

2) Door het algemene kiesrecht is de politiek enorm geïnstrumentaliseerd: het gaat om het effect van de boodschap. ‘De massa’ blijkt in hoge mate manipuleerbaar. Om de stem van ‘de massa’ te verwerven moet je bereid zijn te manipuleren. Je moet je boodschap goed over de bühne brengen. Het zijn de nazi’s geweest (en met name Goebbels), die zaken als ‘framing’. ‘alternative facts’ en propaganda prominent op de agenda hebben gezet en tot de kunst van de massapolitiek ontwikkeld hebben.
3) Het oordeel van ‘de massa’ is altijd geldig: over de juistheid van dat oordeel kan men terecht (grote) twijfels hebben, maar het oordeel is wel een belangrijke machtsfactor en verdient het daarom serieus genomen te worden. Denk alweer aan de nazitijd toen de Duitse bevolking eerst gedeeltelijk, maar uiteindelijk massaal achter Hitler ging staan. Grote delen van ‘de massa’ behielden hun aarzelingen, maar vormden uiteindelijk geen enkele effectieve tegenstem meer. Iets soortgelijks zie je in het huidige Turkije, waar ‘de massa’ een president blijft steunen die met de rechtsstaat en de democratische vrijheden een loopje neemt.
4) Het oordeel van ‘de massa’ kent geen ruimte voor nuance: als er één ding duidelijk wordt in onze door het populisme gekenmerkte tijd dan is het dat nuance een privilege van de elite is, die door de massa niet gedeeld wordt. Waarom heeft ‘de massa’ haar buik vol van nuance? Omdat zij zich door de eindeloze nuance van de elite gemanipuleerd voelt. De massa wil heldere boodschappen en eenvoudige toezeggingen. De nuance biedt altijd weer ruimte voor uitvluchten en escapes. Door steeds op nuance aan te dringen, kan de elite doen wat ze wil. Daarom is ieder pleidooi voor meer nuancering in het debat onder het populisme aan dovemans oren gericht.
5) Nuance is voorwaarde voor de verworvenheden van onze democratische rechtstaat: helaas is nuance echter één van de voorwaarden voor het bestaan van de rechtsstaat. Dat is precies wat het populisme zo gevaarlijk maakt.

Ontregeling

6) De kracht van het populisme is negatief, niet positief: het ontleent haar dreiging vooral aan het feit dat zij een sterk ontregelende factor is. Neem de Brexit.

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.