De betekenis van de mythe

Wetenschap maakt de werkelijkheid beheersbaar, mythen maken de wereld bewoonbaar. Als het gaat om de zin van het leven, blijven mythen dus onmisbaar. Tot zover gaat Jan Hoogland mee met Petran Kockelkoren. Maar hoe kun je geloven in verhaaltjes die je met de rede van hun kracht hebt beroofd? Jan Hoogland zoekt zijn heil bij Pascal.

 

Wat is een mythe? Het gebruikelijke antwoord zal zijn: een dikwijls oud en verzonnen verhaal over goden, godinnen, helden of heiligen dat veelal traditioneel is overgeleverd. Deze omschrijving is typisch modern in die zin dat daarin het fictieve karakter van de mythe centraal gesteld wordt. Voor moderne mensen is dat haast een vanzelfsprekendheid. Een mythe is niet historisch, maar fictief. Lange tijd hechtten mensen geloof aan dit soort verhalen, maar wij zijn in onze tijd tot het inzicht gekomen dat mythen geen waargebeurde verhalen zijn, ook al kan niet worden uitgesloten dat zij wel bepaalde historische wortels hebben.

 

Mythe en christelijk geloof

Deze typisch verlicht moderne zienswijze is in zekere zin ook door christenen overgenomen. Zij maken vaak een tegenstelling tussen de ‘waargebeurde’, historisch betrouwbare verhalen van de Bijbel en de ‘heidense’ mythen die als historisch onbetrouwbaar worden gezien of zelfs als vervalsingen of vervormingen van de oorspronkelijke verhalen. De ware verhalen van het christelijk geloof staan dan tegenover de mythen van de heidense religies. Zelfs waar de Bijbelse verhalen waarschijnlijk ontleend zijn aan oudere, mythische tradities, stelt men dat deze mythische tradities gebaseerd zijn op onbetrouwbare overlevering, de Bijbelse verhalen daarentegen de ware toedracht bevatten, door de Heilige Geest zelf geïnspireerd door en zo op schrift gesteld.

Deze zienswijze keert zich na verloop van tijd echter als een boemerang tegen het christelijk geloof zelf, namelijk wanneer de christelijke verhalen over bijvoorbeeld de opstanding van Christus door verlichte seculiere denkers ook als mythen worden geïdentificeerd. Voor het moderne seculiere denken is er geen fundamenteel onderscheid tussen bijvoorbeeld de Griekse mythen over de olympische goden en de mythen van het christelijk geloof: het zijn allemaal verzonnen, niet op feiten gebaseerde verhalen, die voor een wetenschappelijk gevormde blik geen standhouden.

 

Reacties

In hoofdlijnen kan men vanuit christelijke kring twee reacties op deze stand van zaken onderscheiden. De eerste is de orthodox-christelijke reactie. In die reactie wordt toegegeven dat de verhalen van het christelijk geloof geen wetenschappelijke grondslag bezitten, maar daarom niet minder waar of waargebeurd zijn. Het is geen kwestie van wetenschappelijk onomstotelijk bewijs, maar van geloof om deze waarheid te aanvaarden.

Een tweede reactie is dat de verhalen van het christelijk geloof weliswaar een mythisch karakter hebben, maar dat het wezen van de christelijke boodschap uit deze mythologische verpakking gepeld moet worden. Het gaat er met andere woorden om de christelijke boodschap te ‘ontmythologiseren’.

Goedbeschouwd wordt in beide reacties de seculiere zienswijze op de mythe bevestigd, namelijk dat het bij mythen gaat om door het modern wetenschappelijke wereldbeeld inhoudsloos geworden verhalen. De orthodoxe reactie bevestigt dat door voor het Bijbelse verhaal nadrukkelijk te claimen dat het geen mythe is. De tweede reactie doet dat door de christelijke boodschap als het ware door de mythische verpakking ervan heen te willen lezen.

Daarmee heeft de verlicht moderne zienswijze op de mythe een diepe tweespalt in de christelijke theologie teweeggebracht. Enerzijds heb je christenen en theologen die een fundamenteel onderscheid maken tussen mythe en christelijke boodschap, waarbij de mythe het onauthentieke tegendeel is van de authentieke waarheid van het christelijk geloof. Anderzijds heb je theologen die menen dat de existentiële betekenis van de christelijke boodschap slechts behouden kan blijven door de mythische schil ervan af te pellen, waarmee zij het mythische en daarmee fictieve karakter van de Bijbelverhalen lijken te bevestigen.

Gemeenschappelijke vooronderstelling in beide zienswijzen lijkt de verlicht-moderne opvatting over de mythe te zijn, waarbij de mythe staat voor een door het moderne wetenschappelijke wereldbeeld achterhaalde manier van kijken naar de wereld.

 

De zienswijze van Kockelkoren

Petran Kockelkoren roept in zijn in 2018 verschenen boek Ganesha in Silicon Valley – De macht van de mythe op het wereldtoneel een heel ander beeld van de mythe op. In dit artikel wil ik me door dat boek laten uitdagen tot een hernieuwde bezinning op de mythe, mede tegen de achtergrond van het christelijk geloof.

Het is niet gemakkelijk om aan het omvangrijke boek van Kockelkoren recht te doen, want het is een rijk boek. De auteur is een rasverteller die kan putten uit een grote hoeveelheid verhalen. Bovendien is hij enorm belezen en weet hij de meest uiteenlopende visies en tradities met elkaar te verbinden.

Maar hierin toont zich ook meteen de zwakte van het boek. Het verliest zich enigszins in de verhalen, waardoor er niet veel aandacht is voor de hoofdlijnen van het betoog. Je zou het ook anders kunnen zeggen: je moet die hoofdlijnen er min of meer zelf uithalen. Ze zijn er wel, maar ze zitten verstopt in de verhalen zelf.

 

Hoofdlijnen

Ik zal in mijn beschouwing proberen een paar van die hoofdlijnen naar voren te halen, zonder ook maar enigszins te streven naar volledigheid. Daarna wil ik afsluiten met een kritische beschouwing.

De eerste hoofdlijn in het verhaal is die van de moderne tegenstelling tussen het wetenschappelijke en het mythische wereldbeeld, een tegenstelling die vals is volgens de auteur.

Een tweede hoofdlijn is dat wetenschappelijk en mythisch wereldbeeld niet tegenover elkaar staan, maar elkaar juist nodig hebben en aanvullen. Dit aan te tonen lijkt het hoofddoel van het boek.

Een derde hoofdlijn is het verschil in logica en kennisstrategie tussen wetenschap en mythe. Juist doordat wetenschap en mythe gekenmerkt worden door heel verschillende manieren van kijken en werken, kunnen zij elkaar aanvullen.

Een vierde hoofdlijn is de aandacht voor de wijze waarop techniek en mythe met elkaar verweven zijn. Technieken spelen een belangrijke rol in de overlevering van mythen en mythen op hun beurt spelen een belangrijke rol bij de wijze waarop mensen zich technieken eigen maken en deze inpassen in het eigen leven.

 

Een valse tegenstelling

Volgens de moderne, verlichte mens behoort de mythe tot een achterhaald verleden. Nu wij als mensen in staat zijn om verschijnselen die ons voorheen vrees inboezemden, met behulp van wetenschappelijke hulpmiddelen te verklaren en voor een deel ook te

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.