Alles loopt vast

Niet alles kan. Maar we rekenen er wel op. We eisen het zelfs van de ander. En daardoor loopt volgens Jan Hoogland alles vast.

 

“Alles loopt vast”, zei een vriend van me tijdens een etentje afgelopen week. Hij doelde daarmee niet op het etentje zelf, want dat was gezellig en aangenaam. Nee, hij doelde op de toestand in de wereld. “We zagen het allang aankomen, maar ineens is het zover. En het loopt echt vast, want niemand weet de oplossing meer. We hebben het gewoon niet meer in de hand.” Voorbeelden te over: het impeachment-proces in de Verenigde Staten, de Brexit in het Verenigd Koninkrijk, de stikstofcrisis, de PFAS-problematiek, de klimaatdoelstellingen van de Verenigde Naties en de democratische patstelling in veel landen met steeds maar nieuwe verkiezingen.

Dat niemand de oplossing meer weet, is niet helemaal waar. Populistische politici weten de oplossing wel degelijk. Dat suggereren zij althans. Volgens hen ligt het allemaal aan de gevestigde politieke partijen en moet het roer radicaal om. Nadeel van die oplossing is wel dat die alleen werkt als deze politici de absolute meerderheid krijgen. Reken er dan maar op dat het roer radicaal omgaat. Maar of dat dan ook gaat helpen? Denk aan Farage van de Brexit-partij in het Verenigd Koninkrijk. Als het aan hem gelegen had, was de Brexit allang voltrokken. Maar ja, hij heeft het niet voor het zeggen. Hij wordt tegengehouden door partijen die het probleem niet willen oplossen.

Deze populistische partijen zijn om twee redenen ‘part of the problem’. In de eerste plaats zijn zij zelden bereid tot compromissen. Compromissen staan volgens hen namelijk radicale oplossingen in de weg. Daarom kunnen populisten hun oplossingen eigenlijk alleen realiseren wanneer zij de absolute meerderheid hebben. Maar dat streven naar absolute meerderheden doet veel burgers twijfelen of zij hun stem wel aan zo’n weinig democratische partij willen geven. Denk bijvoorbeeld aan de PVV in ons land. Een partij met maar één lid, Wilders, en het volledig ontbreken van interne partijdemocratie. Wil je dat zo’n partij de absolute meerderheid krijgt? Kies je dan eigenlijk niet je eigen dictator? Dat is de tweede reden waarom populistische politici ‘part of the problem’ zijn: zolang zij geen absolute meerderheid krijgen, is iedere stem op deze politici feitelijk een blokkeerstem: een stem waarmee zij de halfzachte oplossingen of compromissen van de andere partijen proberen te blokkeren.

Maar hoe komt het dat alles dreigt vast te lopen? Is er een verklaring voor? En is er een verklaring voor dat het precies nú gebeurt en naar het lijkt zo wereldwijd?

 

Beheersing

Ik denk dat er voor de huidige situatie in de wereld niet één simpele verklaring is. Het is ongetwijfeld een samenloop van omstandigheden. Maar toch valt er wel iets meer over te zeggen. Wij leven immers in een tijd waarin ons vermogen om de werkelijkheid te beheersen en onder controle te houden tot grote hoogte is gestegen. Onze medische en technische mogelijkheden zijn ongekend. Wij kunnen ontzettend veel en zijn in staat om tal van gevaren en bedreigingen onder controle te houden. Dat vermogen tot beheersing is voor onze tijd iets vanzelfsprekends geworden. We zijn er langzamerhand op gaan rekenen. We kunnen het ons steeds moeilijker voorstellen dat wij ergens op de grenzen van ons beheersingsvermogen stuiten.

Door die gewenning wordt het voor ons steeds vanzelfsprekender te denken dat er aan moeilijke situaties of ernstige tegenslagen altijd nog wel iets te doen is. Zelfs als we te horen krijgen dat we ongeneeslijk ziek zijn, wil dat nog niet zeggen dat we aan het einde van onze mogelijkheden zijn. We kunnen immers altijd nog een ‘goede dood’ regelen.

Het is niet gek dat binnen een dergelijke context steeds minder aanvaarding is voor grenzen van ons kunnen. We zijn er eigenlijk steeds meer op gaan rekenen dat er altijd nog wel iets gedaan kan worden.

Dat geldt in zekere zin ook voor de politiek. Politieke partijen houden elkaar ermee in de houdgreep. Ze bieden tegen elkaar op in het doen van grote beloftes en wekken de indruk dat door een stem op hun partij allerlei wensen in vervulling zullen gaan en grote problemen moeiteloos tot een oplossing gebracht zullen worden. Lukt het hen dan uiteindelijk niet om hun beloftes waar te maken, dan worden zij meedogenloos afgestraft door de oppositiepartijen, die beweren dat zij als ze de macht gekregen zouden hebben, de problemen wel opgelost zouden hebben. Het politieke debat heeft daardoor steeds meer het karakter gekregen van een spelletje blufpoker. Neem bijvoorbeeld de Brexit. Als je de voorstanders van de Brexit moet geloven, dan gaat het Verenigd Koninkrijk door het verlaten van de EU een economische en culturele bloeitijd tegemoet. De tegenstanders daarentegen schetsen juist een heel sombere toekomst, waarin het Verenigd Koninkrijk zichzelf marginaliseert.

 

Democratie

Juist door steeds de taal van de maakbaarheid te spreken en de indruk te wekken dat alle problemen die zich voordoen (gemakkelijk) oplosbaar zijn, gaan wij de democratie steeds meer zien en beleven als een regeringsvorm die erop gericht is het ieder naar de zin te maken. Democratie is immers

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.