Kant als wapen tegen Trump, cynisme, populisme en relativisme – Interview met Susan Neiman

Susan Neiman

De verkiezing van Trump in het najaar van 2016 was voor Susan Neiman the limit. Ze vroeg direct het Duitse staatsburgerschap aan. Een jaar later interviewen we de Amerikaans-Joodse filosofe, wanneer ze haar Duitse paspoort voor het eerst op zak heeft. Een week eerder kreeg ze het uit handen van de burgemeester van Berlijn. Opgetogen vertelt ze over de trots die ze daarbij voelt. Voor de presentatie van haar boek Verzet en rede in tijden van nepnieuws was ze even in Nederland.

Een Jodin die trots is op het krijgen van een Duits paspoort. Dat het nog zo ver kan komen! Trots op een land waarin de voornaamste filosofen in de twintigste eeuw antisemitisch waren, Heidegger en Schmidt, terwijl hun intellectuele en Joodse tegenpolen, Horkheimer, Adorno, Benjamin, Arendt moesten vluchten naar de Verenigde Staten. Neiman maakte de omgekeerde beweging. We mogen haar er niet al te veel vragen over stellen, want ze is alweer een boek aan het schrijven dat juist over haar bewondering voor Duitsland gaat. Ze heeft liever dat we vragen stellen over Trump en over dat andere paspoort, dat ze met enige schaamte heeft gehouden. Misschien komt dat Amerikaanse paspoort nog van pas. Hopelijk kan ze bijdragen aan een wending ten goede, zegt ze, al was het alleen al met een stem op de democratische kandidaat bij de volgende verkiezingen.

Neiman zou zichzelf op dit moment niet religieus noemen, maar haar rabbi doet dat wel. “Die is dan ook intellectueel,” verontschuldigt ze zich. Niettemin heeft ze een grenzeloze bewondering voor de paus, want hij is, ook voor haar, de ‘meest krachtige en inspirerende morele stem’ die zich in op dit moment in de wereld laat horen. Ze staat dus zeker niet afwijzend tegenover het christendom. Het feestje echter van vijfhonderd jaar reformatie heeft ze weliswaar ondergaan (I’ve been through that, yes) maar niet van harte meegevierd. “Luther is verantwoordelijk voor het ergste venijn dat ooit is opgediend over de Joden. Het kan zijn dat hij zijn uitlatingen heeft gedaan uit een soort teleurstelling, nadat hij eerst geprobeerd heeft de Joden te bekeren, maar dat maakt zijn uitspraken niet minder giftig.” In ons beste Engels proberen we Jacob Revius in stelling te brengen, die in elk geval bij de Nederlandse canon van de reformatie hoort:

T’ en zijn de Joden niet, Heer Jesu
Noch die u kruisten
Noch die verraderlijk u togen voor ’t gericht
Noch die versmadelijk u spogen in ’t gesicht
Noch die u knevelden, en stieten u vol puisten.

Ze veert op. “Oh, zie je wel! Jullie hebben als Nederlanders zo veel om trots op te zijn!” En daarmee zitten we in medias res. Want die trots, daar gaat het om. Trots is het antwoord op cynisme, of liever, cynisme is het gevolg van het ontbreken van trots. Socialisten hebben zich die trots door de populisten laten ontnemen. “Wilders wordt op deze manier in de kaart gespeeld. Terwijl de socialisten maar blijven tobben met het besmet verleden van racisme, onderdrukking en kolonialisme, komen alle verworvenheden van de Verlichting die onze cultuur en ons welzijn bepalen op rekening van de populisten. ‘Patriottisme’ is een vies woord voor socialisten. Liefde voor je eigen land en je eigen cultuur is echter wat mij betreft juist het antwoord op Wilders. Ieder mens wil zich thuis voelen in zijn omgeving en van zijn omgeving kunnen houden. Hoe kan een Nederlander niet van zijn eigen land houden? Jullie liepen voorop in de Verlichting!”

Postmodernisme

Gek genoeg speelt ook het postmodernisme populisten in de kaart. Wat begon als een progressieve en emancipatorische beweging op links is nu een gevaarlijke en ondermijnende kracht op rechts geworden. Het postmodernisme relativeerde een verstard mannelijk, kapitalistisch westers kader. Er zijn immers ook nog andere perspectieven, het vrouwenperspectief, het Afrikaans perspectief, het Oosters perspectief enz. Maar in plaats van ons eigen perspectief met dat van anderen te verrijken hebben we volgens Neiman het kind met het badwater weggegooid. Er bestaat niet langer zoiets als ‘de waarheid’. Van dat relativisme is onze samenleving doortrokken. Dat is tegen elke menselijk intuïtie, vindt Neiman. In het dagelijks leven gaan we voortdurend uit van het bestaan van waarheid en ook in de wetenschap.

Het populisme maakt op opportunistische manier misbruik van dit perspectivische waarheidsbegrip. “Dat is uiterst gevaarlijk” benadrukt Neiman nog eens. “Populisten zeggen nu: Wetenschap? Hoezo wetenschap? Je weet zelf: vandaag is er een rapport met uitkomst zus, morgen is het zo. Niets zo veranderlijk als wetenschap. Waarom zouden we geloven wat klimaatwetenschappers zeggen?”

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.