Is sympathie een goede basis voor de moraal?

Sophie de Grouchy

De Parijse intellectueel en feministe Sophie de Grouchy was een bewonderaar van de grootste filosoof van de Schotse Verlichting. Door hem ontwikkelde ze haar eigen gedachten over empathie.

Mon chéri, Ik heb veel gehoord over Adam Smith en de voorname rol die hij speelt in de Schotse Verlichting. Zijn concept van sympathie (of kan ik beter zeggen empathie?) als grondslag voor de moraal en het economisch handelen vind ik buitengewoon inspirerend. Toen ik hoorde dat The Theory of Moral Sentiments belabberd in het Frans is vertaald, ben ik meteen Engels gaan leren. Je kunt grote geesten geen slechtere dienst bewijzen dan door hen verkeerd te citeren. Ik heb me daarom zelf aan een vertaling gezet. Nu ik zijn boek grondig heb bestudeerd merk ik ook dat ik het niet in alles met hem eens ben. Is dat aanmatigend? Sommigen beweren dat. Ik denk echter dat ik hem meer eer door hem te bestrijden dan door hem slecht weer te geven. Bovendien vind ik dat iedereen die kan denken, mee mag doen een discussie, zeker als het onderwerp niet van hoog wetenschappelijk gehalte is, maar een kwestie van zelfkennis.
Hoe groot, mijn lieveling, is immers het genoegen om over de mens zelf na te denken. Wat kan een mens meer vreugde geven dan de blik van zijn ziel te richten op zichzelf, om de verborgen wetmatigheden op te sporen achter de werkingen en vermogens van de ziel. Hoe worden onze gedachten en gevoelens gestuurd? Er is gewoon niks leukers!

Eerste oorzaak

In de eerste hoofdstukken van zijn boek over sympathie, beperkt Adam Smith zich tot het beschrijven van het verschijnsel sympathie en de effecten ervan. Wat ik heb gemist is een poging om de weg terug te lopen. Waardoor wordt sympathie opgeroepen? Wat is de eerste oorzaak?
Volgens mij moeten we voordat we nadenken over ons vermogen om ons in te leven in geestelijke of morele pijn, ons eerst verdiepen in lichamelijk lijden. Hoe komt het dat we dat zo makkelijk kunnen invoelen? Dat komt omdat we bij lichamelijke pijn altijd twee soorten pijn voelen, lokale pijn, bijvoorbeeld door een wond of een breuk, en daarnaast de pijn die door deze lokale pijn wordt opgeroepen en vervolgens alle organen doortrekt en ook in ons bewustzijn doordringt. Dat wordt duidelijk wanneer de lokale pijn stopt. We voelen opluchting over het stoppen van de lokale pijn, maar tegelijk kan een gevoel van malaise aanhouden.
Waarom voelen we ook de lichamelijke pijn van anderen? Omdat we er een geheugen voor hebben ontwikkeld. Bij de confrontatie met lichamelijke pijn gaan we terug in onze ervaring en roepen we als het ware de pijn op die we bij anderen zien.
De sensatie van vreugde werkt op dezelfde manier. Lekker eten roept een tweede sensatie op, die van welbevinden. Vreugde is echter minder intens dan pijn. Daarom kunnen we ook intenser meeleven met hen die pijn hebben dan met hen die blijdschap ervaren.
Onze geest geeft duurzaamheid aan onze gevoelens van empathie en zo ontwikkelen we humaniteit. Humaniteit is de Ausdauer van sympathie.

Kritiek op Adam Smith

Ik denk niet dat Adam Smith ons op het juiste spoor zet als hij de werkelijke reden onthult waarom wij zo te doen hebben met gevallen koningen.

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.