Warning: Memcache::addserver() expects parameter 2 to be long, string given in /home/httpd/vhosts/sophieonline.nl/httpdocs/libraries/joomla/cache/storage/memcache.php on line 84
Schatgraven in het Evangelie van Thomas
Schatgraven in het Evangelie van Thomas Print
Written by   

Voor liefhebbers van gnostiek was 2007 een goed jaar. Dit kwam vooral door het verschijnen van de foto-editie van codex Tchacos, het boek met daarin de tekst van het nieuwe, zeer populaire Evangelie van Judas. Daarnaast verscheen in oktober 2007 het nieuwste boek van Bram Moerland over het Evangelie van Thomas. Het Evangelie van Thomas behoort tot de verzameling geschriften die in 1945 bij Nag Hammadi in Egypte gevonden zijn en staat vanaf zijn ontdekking volop in de belangstelling omdat het zo’n vreemd soort evangelie is. Het biedt namelijk geen levensverhaal van Jezus met de nadruk op zijn dood en opstanding, maar het bestaat uit 114 uitspraken van Jezus. Veel van die uitspraken kennen we uit de evangeliën in het Nieuwe Testament maar vaak zijn er in het Evangelie van Thomas woorden aan toegevoegd, of lijkt het zo dat zinnen uit bijvoorbeeld Mattheüs of Lukas zijn gecombineerd. Er is ook nieuw materiaal. De gelijkenis van de grote maaltijd kennen we uit Lukas 14:15-24 en Mattheüs 22:1-14 maar nu verscheen een nieuwe variant in het Evangelie van Thomas 64. Heeft Jezus nu één of twee van dit soort verhalen verteld, en verschijnt in Thomas een andere, bewerkte versie, of kan ook de versie in Thomas een authentiek woord van Jezus zijn? Maar dan zijn er woorden van Jezus bewaard gebleven die niet in het Nieuwe Testament terecht zijn gekomen.

Al vroeg in het onderzoek naar het Evangelie van Thomas werd gezegd dat dit een gnostisch geschrift was. De gnostiek was een religieuze stroming die met name in de tweede en derde eeuw na Christus productief was en waarin gnosis, verborgen, speciale kennis, centraal stond. In deze religie vertelde men uitvoerige verhalen over de godenwereld en hoe een vrouwelijk goddelijk wezen, Sophia, voor zichzelf wilde beginnen met als jammerlijk resultaat dat de zichtbare werkelijkheid werd geschapen. Boze machten hielden de mensen daarna in hun greep en men moest door middel van gnosis aan hen ontsnappen om contact te maken met de hoogste, transcendente God. Volgens verschillende onderzoekers in de jaren zestig behoorde het Evangelie van Thomas tot de gnostische stroming en zij dateerden het geschrift dan ook vaak in de tweede eeuw na Christus. In reactie hierop zeiden anderen dat er in het Evangelie van Thomas helemaal geen sprake is van een mythe over goddelijke wezens of over de val van een vrouwelijk goddelijk wezen. Met name de bekende Utrechtse hoogleraar Gilles Quispel ontkende dat er bij Thomas sprake was van gnostiek.

Bram Moerland biedt iets origineels met zijn boek. Na een korte inleiding levert hij een commentaar bij elk van de 114 uitspraken van het Evangelie van Thomas. Anders dan zijn wetenschappelijke Nederlandse voorgangers gaat hij niet in op discussies over afhankelijkheid of onafhankelijkheid ten opzichte van de bijbelse evangeliën. Daartoe is er zijn website (www.brammoerland.com). Ook met de dateringskwestie houdt hij zich nauwelijks bezig. In het commentaar gaat hij nooit met andere geleerden in discussie. Hij gebruikt overigens wel hun inzichten, zonder hen te vermelden. Wat Moerland met name wil doen is een praktisch commentaar bieden. Hij beschouwt het Evangelie van Thomas als een gnostisch lesboek en probeert de lessen daarin te achterhalen.

De kern van die lessen is steeds dat er volgens Moerland in het Evangelie van Thomas sprake is van een duaal stelsel. Mensen zitten gevangen in hun levensverhaal. Ze laten zich leiden door de buitenwereld, ze conformeren zich aan de ideeën van anderen. Men vaart op het kompas van ouders of collega’s. Men is niet vrij. Moerland noemt dit het niveau van het ‘ego’. Dit niveau van beklemming is ook typisch dat van gelovigen, van kerkelijke christenen en fundamentalisten. Moerland vindt dat men zich hieruit moet bevrijden en het Evangelie van Thomas wijst hem de weg. Dit geschrift biedt volgens hem een leer voor bevrijde mensen, mensen die zich laten leiden door de innerlijke wereld, mensen die geen kuddedieren meer zijn maar individu, mensen uit één stuk. Moerland noemt dit hogere niveau dat van het ‘zelf’. Het is ook het niveau van gnosis, van kennis, en in het bijzonder ook van liefde. Moerland noemt dit hogere niveau ook de ‘Christusnatuur’.

Dat Moerland het Evangelie van Thomas als een gnostisch lesboek opvat, vind ik positief. Hij lijkt niet onder de indruk van het commentaar van Gilles Quispel (2004) waarin het Evangelie van Thomas opgesplitst werd in twee bronnen, een vroege en een late. Het grote probleem is echter dat naar mijn mening het Evangelie van Thomas helemaal geen duaal stelsel presenteert. Gnostische stelsels kenmerken zich door meerdere lagen en daarom ook door een complexere structuur. De theologie is vaak de beste introductie van een gnostisch stelsel. In het Evangelie van Thomas is sprake van (1) een hoogste God, de Vader, (2) Christus of Zoon des Mensen, (3) een lagere God of Demiurg en (4) kwade machten of rovers. Daarnaast hebben goden in gnostische stelsels vrouwelijke partners. De Heilige Geest is de partner van Christus/Zoon des Mensen. Daarnaast is er in het Evangelie van Thomas sprake van een goddelijke moeder, de partner van God de Vader.

Moerland spreekt over het hoogste niveau als dat van de Christusnatuur. Hij lijkt hier Jacob Slavenburg te volgen die sprak van de ‘Christusdimensie’ en het ‘Christus-bewustzijn’. Dit is naar mijn mening onjuist. Het hoogste niveau dat gnostici trachtten te bereiken, was dat van de hoogste en verborgen God de Vader. De Zoon des Mensen was een middel om tot die hoogste God te komen. Moerland spreekt wel over de hoogste God en noemt hem ‘de Bron’ of ‘de Geboortegever’ maar deze God krijgt geen afzonderlijke rol. Bij Moerland valt deze God met Christus samen.

In de oudheid was er vaak sprake van een parallellie tussen de makro-kosmos (de wereld in het groot) en de mikro-kosmos (de mens). Net zoals de theologie van het Evangelie van Thomas uit een complex stelsel bestaat, geldt dat ook voor de anthropologie. Het gaat in de anthropologie niet alleen om ‘zelf’ en ‘ego’ of, zoals het vaker wordt aangeduid, om geest (pneuma) en ziel. In de anthropologie is sprake van (1) het intellect of licht, (2) de redelijke ziel (logos en pneuma) en (3) de onredelijke ziel en (4) het lichaam.

Moerland biedt een prettig leesbaar boek aan, maar de onderscheidingen waarvan hij uitgaat zijn te beperkt. In dat opzicht had hij er goed aan gedaan meer aandacht te besteden aan de discussies over de theologie en de anthropologie in dit geschrift. Moerland leert de lezer wellicht schatgraven, maar met dit boek alleen zal men de schat van het Evangelie van Thomas nooit vinden.

Gert Bos werkt aan een proefschrift over het Evangelie van Philippus en is docent Latijn aan het Cygnus Gymnasium in Amsterdam.

N.a.v. Bram Moerland, Schatgraven in Thomas. De oorspronkelijke betekenis van het Thomas-evangelie (Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam, 2007; 399 pp. ISBN: 978 90 351 3145 3l; 25 euro)