Hoop in apocalyptische tijden: Plant een appelboom!

Klimaat- en vluchtelingenproblematiek hebben wereldomvattende proporties gekregen. Daardoor zijn ze ons boven het hoofd gegroeid. Volgens Jan Hoogland moeten we echter niet letten op het wereldwijd oplossen van die problemen. Dat zou een ongepaste doelstelling zijn. We moeten ons richten op de menselijke hoop. Hoop voedt de intrinsieke motivatie tot eerlijk en rechtvaardig handelen door ieder mens persoonlijk. Houd het klein. Plant een appelboom.

In de vorige Soφie ben ik uitgebreid ingegaan op het boek Verlichting Nu van rasoptimist Steven Pinker. Tegen de achtergrond van de klimaatkwestie kom ik er nu op terug. Op allerlei manieren is deze kwestie een zwaard van Damocles. Het is echter niet het enige zwaard dat ons boven het hoofd hangt. Denk bijvoorbeeld aan de opzegging van het antikernwapenverdrag door de Verenigde Staten en Rusland. Of aan de voortdurende dreiging van een crisis van ons financiële systeem. Ook kun je denken aan een niet te stuiten vluchtelingenstroom, die overigens nog weleens extra aangejaagd zou kunnen worden door de klimaatkwestie.

Elk van deze dreigingen heeft een apocalyptisch karakter. Daarmee bedoel ik dat de bedreigingen zo groot zijn, dat het lot van de wereld ervan af zou kunnen hangen. Het gaat dus niet om lokale of regionale bedreigingen, maar bedreigingen van wereldomvattende schaal.

Het woord ‘apocalyps’ betekent van origine: onthulling, openbaring. Dat is een relatief neutraal woord. Maar het ontleent zijn huidige betekenis vooral aan het feit dat het ook woord ook in de titel van het laatste boek van het Nieuwe Testament voorkomt: de Openbaring (apocalyps) aan Johannes. Dit Bijbelboek is van oudsher gelezen als een boek waarin ‘het einde van de tijden’ wordt onthuld. Het woord apocalyps heeft daardoor de betekenis gekregen van eindtijdverwachting.

 

Protest scholieren

Op de dag dat ik dit schrijf protesteren enkele duizenden scholieren in Den Haag op het Malieveld voor een goed klimaatbeleid. De eindtijdverwachting zit er diep in. Of we nu milieufreaks zijn of klimaatsceptici: allemaal hebben we het dagelijks over klimaatverandering en de mogelijke gevolgen ervan.

Wat hieraan opvallend is, is dat we het woord apocalyps, dat in die bijbetekenis dus eigenlijk uit de Bijbel afkomstig is, alledaags zijn gaan gebruiken. In de overwegend christelijke middeleeuwen werd de eindtijdverwachting vooral ingekleurd door beelden van het Laatste Oordeel. Denk bijvoorbeeld aan schilderijen van Jheronimus Bosch. Of de door Michelangelo geschilderde wand van de Sixtijnse Kapel in Rome. Of het prachtige drieluik van Lucas van Leyden dat normaal in de Lakenhal in Leiden hangt, maar wegens de verbouwing aldaar tijdelijk in het Rijksmuseum is ondergebracht. In al die Laatste-Oordeelscènes ligt het initiatief bij God. Hij voltrekt het vonnis over rechtvaardigen en onrechtvaardigen, vaak plastisch verbeeld in deze schilderijen.

Binnen de huidige, seculiere context heeft het begrip apocalyps vooral een negatieve betekenis gekregen: de verwachting van het einde van de mensheid of van een wereldomvattende catastrofe. De gedachte dat er een oordeel zal worden voltrokken over rechtvaardigen en goddelozen maakt er geen deel meer van uit. Als er al een oordeel wordt voltrokken, dan in de figuurlijke zin dat de aarde in verzet komt tegen het onverstandig handelen van mensen. Anders gezegd:

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.