Een lievelingskind hebben, kan dat?

Sigmund Freud

Sophie Freud (1893-1920) was de jongste dochter van Sigmund Freud. Ze stond bekend als zijn lievelingskind, ook al voor haar vroege dood. Naar hedendaagse psychologische inzichten wijst dit verschijnsel op een narcistische stoornis. Is dat een bevredigende verklaring?

Ik weet niet veel van Freud, maar ik weet wel dat hij humor had. Toen hij na de Anschluss van Oostenrijk naar Engeland emigreerde werd hij gedwongen een verklaring te ondertekenen dat hij goed behandeld was door de Gestapo. “Ik kan de Gestapo bij iedereen van harte aanbevelen”, schreef hij. Als we hem dus nu de vraag zouden kunnen voorleggen waarom hij meer liefde voelde voor zijn dochter Sophie dan voor zijn andere kinderen, zou hij wellicht een luchtige en onlust mijdende opmerking maken: “Ze leek op mijn vrouw. De andere kinderen leken op mij”, of “Mijn superego verliest ook weleens de regie”.

Het doel van dit stukje is niet om Freud te roasten. Het gaat om het verschijnsel. Freud is niet de enige met een lievelingskind. Volgens een onderzoek van Katherine Conger uit 2005 heeft 65 procent van de moeders en 70 procent van de vaders een favoriet kind; de vader vaak de jongste dochter en een moeder vaak de oudste zoon. Ouders zijn zich niet bewust van het gedrag waaruit die voorkeur blijkt (vaker glimlachen naar het favoriete kind, het meer laten uitpraten etc.). Dat een derde van de ouders in het onderzoek wél precies even veel aandacht aan alle kinderen besteedde, toont volgens het onderzoek niet aan dat zij geen voorkeur hebben, maar dat ze die goed kunnen verbergen. Tja, in de psychologische wetenschap is alles net zo lang als het breed is. Kinderen voortrekken voelt niet goed. Er komt altijd gedoe van. Notarissen zijn misschien wel beter op de hoogte dan psychologen. Het kan lang goed gaan, maar ooit, al is het in het laatste stadium bij het verdelen van de erfenis komt voor gezinnen die geen systeemtherapie hebben gevolgd, de hele opvoedingsboekhouding op tafel met alle onbetaalde rekeningen van achterstelling en negatieve of onvoldoende aandacht. Hoe lust-verhogend het liefhebben van één bepaald kind ook kan zijn, voor de uiteindelijke balans is het veel beter om alle onlust die erdoor ontstaat en die gezinnen kan ontwrichten, te voorkomen. Maar zo goed luistert het hart doorgaans niet naar het hoofd.

Ook de Nederlandse psycholoog Brummelman deed in 2014 onderzoek naar overwaardering van kinderen door hun ouders. Zijn kinderen het verlengstuk van het ego van narcistische ouders? “Dat is één mogelijke verklaring”, liet Brummelman weten in het NRC. “Het kan zijn dat narcistische ouders hun kind gebruiken om indirect meer waardering te krijgen. Maar het kan ook zijn dat narcistische ouders denken: ‘het is een kind van mij en ik ben geweldig, dus dit kind is geweldig’.”

Ik ben niet zo onder de indruk van deze link met een narcistische stoornis. Ze geldt tegenwoordig als een panacee voor alle intermenselijke troeblering, terwijl onduidelijk blijft wat nu het stoornis-karakter is. Het gaat om de deviantie. Met betrekking tot de kinderwens zou mijn vraag zijn: wat is een kinderwens anders dan een vorm van narcisme? Voor zover het bij een kinderwens om liefde kan gaan, is het liefde zonder object. Het is een liefdesintentie. En verder is een kinderwens vooral zelfliefde: je vindt jezelf en je partner de moeite waard om door te geven. Dit narcistische element wordt aan ons getoond in de geschiedenis van het volk Israël, een volk dat is ontstaan uit lievelingskinderen.

Israël

Jakob is de stamvader van Israël. Terwijl zijn broer Ezau de favoriet was van zijn vader Izak, was hij zelf het troetelkind van moeder Rebekka, en niet alleen van zijn moeder, maar ook van God (“Jakob heb ik liefgehad, Ezau heb ik gehaat”). De lievelingetjes van God bepalen wel vaker de geschiedenis: Abel versus Kaïn, David die de voorkeur kreeg boven zijn oudste broer (de voorkeur van vader Isaï).

In het verhaal van Ezau versus Jakob is een opvallend detail dat de huid van Jakob even glad is als zijn karakter. Jakob is het eitje ten opzichte van Ezau, maar het ontbreekt hem niet aan kracht en vernuft. Zijn toekomstige vrouw Rachel en God zelf zijn ervan onder de indruk. Dat het eitje Jakob voor herderin Rachel in zijn eentje de steen bij de waterbron weghaalt, is een ongekend staaltje imponeergedrag. Dat zijn gladheid een voordeel is bij het worstelen, blijkt als hij in een stoeipartij met God verwikkeld raakt. De Engel des Heren krijgt geen vat op hem, en daarom blesseert de engel hem aan de heup. Daarnaar verwijst de naam Israël. God pakt zijn lievelingetjes soms hard aan. Denk aan het offer van Izak, en aan Gods poging Mozes te doden. Dat gevecht bij de Jabbok is overigens niet zomaar een gevecht. Een houdgreep bij judo duurt nooit langer dan twintig seconden. En dan ben je allebei kapot. Jakob en God zijn een nacht lang (!) gegijzeld in een krachtmeting. Ze hijgen in elkaars armen, voelen van elkaar elke vezel, elkaars adem en zweet, en ze verdragen noodgedwongen het onophoudelijke gekreun van elke krachtsinspanning, waardoor het gevecht ook iets intiems heeft. Niet alleen in dit gevecht, al eerder via zijn vrouwen en kinderen pakte God zijn beminde Jakob hard aan. “Toen de HEER zag dat Jakob minder van Lea hield, opende hij haar moederschoot, terwijl Rachel kinderloos bleef.” In de namen die Lea aan haar eerste vier zonen geeft, blijkt hoezeer ze een middel zijn voor haar eigen doel, en daarmee een verlengstuk van haar ego. Met die namen drukt ze haar dank uit aan God, niet voor het kind, maar voor het terug veroveren van haar man op haar zus Rachel. Rachels kinderwens wordt niet vervuld. Dat is voor haar de ultieme vernedering. “Geef me kinderen!” schreeuwt ze op zeker moment naar Jakob, die boos terug schreeuwt: “Hallo, ik ben God niet!” Als eindelijk Jozef geboren wordt, is de eerste reactie van Rachel: “God heeft me van mijn schande verlost!” en daarmee zet ook zij als moeder zichzelf centraal. Ze noemt het kind Jozef, wat ik zelf zou vertalen met ‘Meer! Meer!’.

Jozef wordt het lievelingskind van Jakob, waardoor definitief een wig in het gezin wordt gedreven. Werden tot dan toe alle patronen van narcisme nog opgevangen door de loyaliteit van alle kinderen, waardoor het gecompliceerde gezin toch nog als eenheid naar buiten kon treden, met de voorkeursbehandeling van Jozef is het met de eenheid gedaan. En toch is het juist het lievelingskind Jozef dat de geschiedenis bepaalt en uiteindelijk voor eenheid zorgt.

Ontwikkeling

Nadat ook het volk Israël, de oogappel van God onder de volken, hard is aangepakt en enkele malen in ballingschap is geweest, ontwikkelt de voorkeur van God zich tot de liefde jegens allen. Het jodendom maakt plaats voor het christendom. Daarmee verandert ook de ‘lijn der geslachten’. In gesprekken met twintigers valt mij op hoezeer bij hen de kinderwens ontbreekt. Onder mijn generatie was ‘gezinsplanning’ nog een nieuw fenomeen ten opzichte van de vorige generatie (protestanten en katholieken), die ‘Gods water over Gods akker liet lopen’ en categorisch bereid was een groot gezin te stichten. Mijn generatie koos bewust voor kleine gezinnen, onder invloed van overbevolking, het Rapport van de Club van Rome en de uitvinding van de pil. De aantredende generatie vaders en moeders trekt die lijn door. De ‘ecologische voetafdruk’ heeft een grote impact. Zijn het eten van vlees en vliegvakanties onder een deel van de jongeren taboe, het krijgen van kinderen staat bovenaan de lijst ‘milieudelicten’.

En zo speelt in onze tijd een merkwaardige paradox: om het voortbestaan van de mensheid mogelijk te maken, moeten we afzien van voortplanting! Deze nieuwe situatie biedt wel kansen. Liefde voor je eigen kinderen maakt plaats voor het liefhebben van in principe alle kinderen. Pleegzorg voor de kinderen die op je pad komen, verweesde bootvluchtelingen die aanspoelen. Het liefhebben van de genen van anderen boven de eigen genen is misschien wel het sluitstuk van de evolutie en de kroon op de schepping.

Verder lezen?
De verdere inhoud van dit artikel of deze pagina is voorbehouden aan onze abonnees (u kunt hier inloggen).
Bent u nog geen abonnee, vraagt u dan een proefnummer aan, of registreert u zich direct online voor een abonnement.